Mạch Sống Online
· Truyền Thông Mạch Sống
· Trang Nhà BPSOS
· Chống Nạn Buôn Người


Chuyên Mục

:: HĂY CỨU CỒN DẦU
:: Đ̉I TÀI SẢN
:: NGÀY VẬN ĐỘNG CHO VN

40 Năm Tị Nạn
An Toàn Lao Động
Bạo Hành Gia Đ́nh
Chống Nạn Buôn Người
Chủ Quyền Quốc Gia
Cứu Trợ Thiên Tai
Di Dân & Nhập Tịch
Định Cư Nhân Đạo
Lịch Sử Qua Lời Kể
Mái Ấm Gia Đ́nh
Nhân Quyền
Nhân Vật Trong Tháng
Phát Triển Cộng Đồng
Quan Điểm
Sống Đẹp
Sức Khoẻ
Tài Chánh
Tị Nạn
Thế Hệ Trẻ
Thư Toà Soạn
Tin Cập Nhật
Tin Sinh Hoạt
Tin Trang Nhất
Tin Tức Thời Sự
Truyện Ngắn
TPP
Tuổi Hạc
Tù Nhân Lương Tâm
Tự Do Tôn Giáo
Văn Khố Thuyền Nhân
Xoá Bỏ Tra Tấn

Chức Năng Thông Dụng
· Đọc Theo Chủ Đề
· Đọc Theo Số Báo
· Ghi Danh vào Email List
· Quảng Bá Mạch Sống
· Top 15
· Ư Kiến Độc Giả
· Liên lạc ṭa soạn
· Gửi bài cho Mạch Sống
· Phiếu Đóng Góp
· Census 2010
· T́m kiếm

Ghi Danh Nhận Tin
Ghi Danh Nhận Bản Tin Mạch Sống
T́m Kiếm


Hit Counter
We received
19795491
page views since June 01, 2005
MS55 - 02/07: Khứu Giác: Cảm Giác Nhận Được Các Mùi

Tuổi HạcBS Nguyễn Ư Đức

Nhận được các mùi là một trong nhiều nhiệm vụ của mũi, một bộ phận nḥn nhọn có hai lỗ tṛn tṛn nằm nhô ra ở giữa mặt. Mũi có những h́nh dạng kích thước khác nhau. Có người mũi dài, có người mũi ngắn, mũi cao, mũi tẹt, mũi thon dọc dừa, mũi sư tử, mũi cà chua, mũi khoặm, mũi nḥm mồm, mũi hênh hếch, mũi ống khói, mũi h́nh con ếch...

Phần trên của mũi (sơn căn) liền với trán, phần trước nhọn nhô lên cao là đỉnh mũi, hai bên là cánh mũi loe ra. Phần từ trán đến đỉnh mũi là sống mũi, phía dưới là lỗ mũi trong có nhiều sợi lông. Sâu vào trong là hai hốc mũi, cách nhau bằng vách mũi.

Bề ngoài của mũi bè ra như cái ống loa, giúp cho không khí ra vào dễ dàng. Mũi nằm ngay trên miệng, rất thuận tiện cho việc ngửi mùi và nếm vị của hai giác quan anh em khứu giác và vị giác.

Trong hai lỗ mũi là một lớp niêm mạc có rất nhiều mạch máu, giúp cho không khí ấm lại trước khi vào phổi. Lỗ mũi cũng có một hệ thống những sợi lông rất hữu hiệu để ngăn cản vi khuẩn, vật lạ muốn xâm nhập cơ thể.

Mũi thông với mắt qua ống nước mắt, với tai qua ống Eustache, với cuống họng và các xoang của xương mặt. Cuống họng hay bị ngứa ngáy hắng giọng v́ chất nhờn kích thích từ mũi nhỏ xuống.

Niêm mạc trong mũi tiết ra mỗi ngày khoảng 1 lít chất nhờn để tiêu diệt vi sinh vật âm mưu xâm nhập mũi, xuống phổi. Lông mũi cũng đưa đẩy chất nhờn lẫn lộn vi sinh vật xuống bao tử để dịch vị tiêu huỷ. Khi vật lạ quấy rầy lỗ mũi, mũi sẽ hắt hơi, để tống xuất chúng ra ngoài. V́ thế, nên thở bằng mũi chứ không bằng mồm để miệng khỏi khô và tránh nuốt hít vật lạ...

Đông y rất trân trọng vai tṛ của mũi và coi mũi như h́nh ảnh thu nhỏ của các cơ quan, phủ tạng. Mỗi cơ quan có một vị trí riêng trên mũi. Do đó, thay đổi của mũi cũng là chỉ dấu báo hiệu rối loạn của cơ quan nội tạng. Phương pháp “tỵ châm liệu pháp” áp dụng châm cứu vào những huyệt trên mũi có liên hệ với ngũ tạng để trị bệnh...

Mũi là nơi có khá nhiều bệnh gây khó chịu cho con người, như là dị ứng theo mùa, viêm mũi, nghẹt mũi, thịt dư trong mũi, chẩy máu cam...

Ngoài nhiệm vụ hít thở không khí, mũi c̣n là hành dinh của cơ quan khứu giác, ngửi những “hương gây mùi nhớ”, những kỳ hoa dị thảo, những món ăn hấp dẫn, những mùi quen quen của người yêu cũng như những xú uế, hơi độc môi trường...

Vùng khứu giác
Khứu giác là giác quan ít được nghiên cứu, t́m hiểu, v́ bộ phận chính của khả năng này vừa quá nhỏ lại nằm quá cao trên mũi, khó nh́n thấy. Ngoài ra, ở loài người, khứu giác là giác quan kém phát triển nhất trong tất cả các giác quan. So với các động vật cấp thấp, khứu giác của con người c̣n thô sơ hơn rất nhiều.

Vùng ngửi của mũi chỉ lớn bằng con tem thư, mầu vàng, rất ẩm ướt và có nhiều chất nhờn béo. Vùng này nằm ở nóc của mỗi ổ mũi, ngay sau khoảng cách giữa hai mắt và có chừng 100 triệu tế bào thần kinh để ngửi. Khứu giác ở động vật cấp thấp phát triển hơn ở con người, v́ chúng cần ngửi để kiếm thực phẩm cũng như để sớm phát giác hiểm nguy, địch thủ. Nghiên cứu cho thấy sâu bọ và động vật phân biệt mùi thành thạo hơn con người rất nhiều. Một bằng chứng là mấy cô chú “gâu gâu” được dùng để khám phá buôn lậu bạch phiến...

Trên đầu tế bào ngửi có nhiều sợi lông nhô khỏi lớp nhờn, tiếp xúc với không khí ra vào mũi và tiếp nhận mùi của sự vật. B́nh thường, chỉ một số lượng nhỏ không khí bay tới vùng ngửi này. Cho nên, để sự ngửi chính xác hơn, như khi muốn khám phá mùi thơm của ly rượu vang, hơi độc... ta hay khịt khịt đánh hơi. Chính những sợi lông này tiếp nhận hương toả trong không gian, kích thích tế bào ngửi và các tín hiệu được gửi về trung tâm ngửi ở vùng vỏ năo thái dương để phân tích, tổng hợp thành mùi của sự vật. Khoảng cách từ vùng ngửi lên năo rất ngắn, nên mùi của sự vật được nhận ra tức th́.

Tế bào ngửi có những thụ thể với h́nh dạng, kích thước khác nhau để chỉ tiếp nhận một loại mùi riêng rẽ. Vùng ngửi c̣n có một số tuyến Bowman tiết ra chất nhờn để hoà tan vật thể.

Năm 2004, hai khoa học gia người Mỹ Linda B. Buck và Richard Axel đă lănh giải thưởng y học Nobel nhờ kết quả nghiên cứu của họ về các thụ thể mùi của mũi. Theo các vị này, vùng khứu giác của mũi có khoảng 1000 gen khác nhau nằm trong các tế bào cảm thụ khứu giác. Mỗi thụ thể chỉ phân tích, tiếp nhận một số mùi nhất định. Tín hiệu điện từ thụ thể khứu giác sẽ được chuyển về năo bộ để được xác định hương của sự vật.

Khứu giác là một giác quan hơi khó tính, đ̣i hỏi sự vật một số điều kiện, để được ngửi, được thưởng thức hoặc nhăn mặt lắc đầu. Sự vật đó phải:

- Dễ bay hơi trong không khí để có thể hít vào hai lỗ mũi.

- Hoà tan nhè nhẹ trong nước để có thể vượt qua lớp nhờn ở niêm mạc mũi mà tới gần thụ thể tế bào ngửi.

- Hoà tan trong chất béo để có thể hội nhập với lông tế bào ngửi có cấu tạo chính là lipid.
- Không cần nhiều mà chỉ một số lượng rất nhỏ của chất kích thích trong không khí là đủ để phân biệt mùi.

Ngoài ra, khứu giác c̣n có một số điểm đặc biệt như sau:

- Khứu giác xuất hiện rất sớm sau khi trẻ sanh ra. Khi đó, mắt bé mở rộng nhưng chưa nh́n rơ, bé kiếm ăn qua hít ngửi mùi da quen thuộc toả ra từ cặp nhũ hoa thơm hơi sữa của mẹ.

- Khả năng ngửi đi đôi với mỗi hơi thở. Khi hít vào cũng là lúc mà mùi được đưa lên vùng khứu giác ở mũi. Mũi tắc nghẹt là hết ngửi được mùi cũng như thiếu dưỡng khí cho cơ thể.

- Cũng như thính giác, khứu giác nhậy cảm nhất là vào khoảng từ 2 tới 3 giờ sáng.

- Phụ nữ có khứu giác nhậy bén hơn ở nam giới. Có thể là do ảnh hưởng của hormon nữ hoặc v́ quư bà thường hay dùng mỹ phẩm, nước hoa hoặc để ư nhiều hơn tới các mùi trong môi trường, bếp núc...

- Ánh nắng mặt trời làm nhạt đi mùi của đồ vật. V́ thế, quần áo mốc meo có mùi hôi ẩm, nhưng sau khi phơi nắng, mùi giảm đi rất nhiều.

- Ở nơi vô trọng lượng, sự vật không bay hơi. Đây là một trở ngại cho các phi hành gia, v́ họ không cảm thấy hương vị của thực phẩm và ăn không thấy ngon.

- Thường thường khả năng ngửi mạnh hơn khả năng nếm rất nhiều. Hai giác quan này lại có liên hệ chặt chẽ với nhau, nên thường thường ta ngửi mùi của sự vật nhiều hơn là nếm. Chẳng hạn như khi bị nghẹt mũi, nhiều người thấy món ăn nhạt nhẽo, vô vị v́ mùi của thực phẩm không tới vùng khứu giác được.

- Nhiều người quen với mùi vẫn thường tiếp xúc nên không để ư hoặc không ngửi thấy mùi đó. Nhưng sau một thời gian xa cách, tiếp xúc trở lại th́ sẽ nhận ra mùi đó ngay.

- Sở thích mùi tuỳ thuộc văn hoá, kimh nghiệm cá nhân, cho nên mỗi người có ư kiến khác nhau về hương của sự vật. Một vài sắc dân ưa mùi của một loại nước hoa, mỹ phẩm, nhưng người khác lại b́nh phẩm, cho là khó ngửi... Nhiều người thích thú với mùi “thui thúi” của sầu riêng, mùi “tanh tanh” của rau diếp cá... th́ cũng không ít người khác nhăn mặt, lắc đầu với các mùi này. Nhưng sau khi thử, họ có thể quen đi và thích thú.

- B́nh thường, mũi có thể ngửi được 4000 mùi khác nhau. Với người rất nhậy cảm, cả 10,000 mùi có thể được mũi phân biệt. Cái khó trong việc xác định số lượng này là người ngửi không có đủ tên để gọi mùi mà mũi khám phá. Có người nhận ra một mùi rất quen thuộc, nhưng không tả được đó là mùi ǵ.

- Nếu mầu có ba sắc chính là đỏ, vàng, xanh, vị có 4 vị chính mặn, ngọt, chua, cay rơ ràng, th́ sự phân loại của mùi chưa được hoàn hảo. Có khoa học gia chia mùi làm 7 thành phần chính: mùi hắc như long năo, xạ hương (hương thơm do hạch của hươu xạ tiết ra), mùi thơm của loài hoa (floral), mùi cay bạc hà (pepperminty), mùi thanh tao của ether (ethereal), mùi hăng cay (pungent) và mùi thối rữa (putrid). Lại có khoa học gia nói có tới cả 50 chục mùi khác nhau.

- Súc vật tiết ra một mùi đặc biệt để kích thích khêu gợi dục tính cũng như để báo hiệu hiểm nguy. Có nhà nghiên cứu cho hay con người cũng tiết ra những mùi khác nhau như vậy. V́ thế dân gian ta có câu:

“Chim quyên ăn trái nhăn lồng, lia thia quen chậu, vợ chồng quen hơi.”

Và các huyền thoại về mùi thơm từ da của ái phi họ Trần triều nhà Nguyễn, của Dương Quư Phi bên Trung Hoa, mùi đặc biệt của Josephine, người t́nh của Napoleon vẫn được nhắc nhở...

- Trên năo, trung tâm ngửi nằm kế cận luống hải-mă (hippocampus) của trí nhớ, hệ viền (limbic system) của cảm xúc, nên một mùi quen thuộc có thể gợi lại nhiều h́nh ảnh xa xưa, từ thuở thiếu thời, với nhiều cảm xúc vui buồn khác nhau. V́ thế có người nhận xét rằng không có kỷ niệm ngắn hạn với hương sắc mà mùi của thương yêu luôn luôn dài hạn, nhớ lâu. Và cũng v́ thế mà có người đă “xếp tàn y lại, để dành hơi” người t́nh, lâu lâu dở ra hít hà, nghĩ tới nhau.

- Ở người tuổi cao, khả năng phân biệt mùi tương đối c̣n tốt cho tới tuổi ngoài 65. Sau tuổi này, khứu giác có thuyên giảm đôi chút, tuỳ người, tuỳ t́nh trạng sức khoẻ tổng quát và ảnh hưởng của môi trường ô nhiễm lên tế bào ngửi. V́ thế, thực phẩm trở nên hấp dẫn hơn với người tuổi thật cao, nếu được pha thêm chút mầu cho đẹp mắt, chút gia vị cho đậm đà nụ lưỡi ăn ngon.

- Mùi gợi ra ở con người những đáp ứng khác nhau: mùi thơm của miếng thịt ḅ nướng làm chảy nước miếng; hương thơm của nước hoa rất gợi hứng t́nh...

- Ngửi đưa tới những cảm xúc, như sợ hăi khi ngửi thấy mùi khí độc nguy hại.

- Ngửi cũng có ích cho việc hành nghề y tế. Nghiên cứu ở Anh cho hay, nếu các thầy thuốc đến gần bệnh nhân hơn một chút th́ sẽ ngửi được một vài mùi đặc biệt do bệnh phát ra, chẳng hạn mùi táo thối của bệnh hoại thư, mùi bột ḿ của bệnh nhân thương hàn, mùi hôi hôi từ nách...

- Mùi không cần thông ngôn, giải thích. Tác dụng của nó trực tiếp, không méo mó, thay đổi bởi ngôn ngữ, suy tư. Thơm là thơm, thúi là thúi, không nói trái ngược được. Ngoại trừ, khi nịnh thần khen trung tiện của “xếp” ḿnh có mùi thơm, hoặc anh chàng o mèo tán tỉnh “Bông chi thơm lạ thơm lùng, Thơm cây, thơm lá, người trồng cũng thơm”...

- Tác giả người Anh Rudyard Kipling (1865-1936) có ư kiến là: “Khứu giác trung thực hơn thính thị giác để làm t́nh yêu sâu sắc hơn”. Có lẽ v́ thế nhiều người hôn nhau là để tận hưởng mùi của nhau. Và khi chia tay, một số thổ dân đảo Guinea ôm vai, hửi mùi từ đối tượng hoặc lấy tay sờ nách của người kia, rồi lau lên áo của ḿnh, như là để giữ mùi của nhau.

Đôi khi, mũi cũng phát hiện ra mùi của văn chương, chữ nghĩa, như châm biếm sau đây của Cao Bá Quát đối với một hội thơ đương thời: “Ngán thay cái mũi vô duyên, câu thơ thi xă, con thuyền Nghệ An.”

Rối loạn khứu giác

1) Khứu giác có nhiều vai tṛ quan trọng như:

- Cho biết mùi của thực phẩm nước uống ta tiêu thụ.

- Khứu giác báo hiệu có hiểm nghèo như khí đốt thoát khỏi b́nh, thực phẩm hư thối.

- Giúp sự giao tế giữa con người tốt đẹp hơn.

- Một vài nghề như đầu bếp, nhân viên cứu hoả cần có khả năng ngửi tốt.

Rối loạn về khứu giác thường ít gây ra ảnh hưởng trầm trọng cho sức khoẻ, cho nên các nghiên cứu về vấn đề này không nhiều. Hơn nữa, vùng khứu giác nằm quá cao trên hốc mũi, gây ra khó khăn cho sự quan sát, nghiên cứu.

2) Các rối loạn thường thấy:

- Mất khứu giác (anosmia). Bệnh nhân hoàn toàn không ngửi được một mùi nào.

- Giảm khứu giác (hyposmia) bệnh nhân mất một phần khả năng ngửi.

- Tăng khứu giác (hyperosmia) với quá thính mũi, ngửi được những mùi rất nhẹ.

- Khứu giác không chính xác (dysomia) với ngửi mùi không thơm thành thơm hoặc ngược lại (parosmia) và ngửi mùi mà không ai ngửi thấy (phantosmia).

Có người sinh ra đă không ngửi được với một vài mùi nào đó (odor-blind).

3) Nguyên nhân gây ra rối loạn khứu giác:

a - Bệnh của mũi hoặc xoang mặt như thịt dư trong lỗ mũi, viêm xoang măn tính, dị ứng mũi, lệch vách ngăn mũi, vẹo mũi...

b - Đă bị nhiễm đường hô hấp trên như trong trường hợp bệnh cảm cúm.

c - Chấn thương năo sọ là nguyên nhân thường thấy trong bệnh mất khứu giác, đặc biệt là ở trẻ em. Vùng năo ở thuỳ trán và thuỳ chẩm (occipital) là nơi hay bị chấn thương và gây ra hư hao cho dây thần kinh khứu giác, gián đoạn dẫn truyền tín hiệu lên năo bộ.

d - Rối loạn ngửi trong các bệnh thần kinh trung ương như bệnh Alzheimer, bệnh kinh phong, bệnh Parkinson.

đ - Trong bệnh tâm thần phân liệt, người bệnh nói ngửi mùi mà thực ra không có.

e - Khi mũi, miệng tiếp xúc thường xuyên với chất độc hại

g - Một vài loại thuốc (kháng sinh, hạ huyết áp...), xạ trị liệu trên đầu và cổ hoặc hít nhiều khói thuốc lá, lạm dụng thuốc xịt mũi cũng làm thay đổi khả năng khứu giác.

h - Bẩm sinh: Một số trẻ em sinh ra đă không ngửi được mùi và bị điếc mũi.

i - Người cao tuổi thường tự nhiên mất dần dần khả năng ngửi, khiến cho họ không thấy thú vị ăn uống và bị thiếu dinh dưỡng.

k - Không nguyên nhân: Mất ngửi thường không kéo dài lâu và có thể phục hồi sau khi điều trị các nguyên nhân gây bệnh.

4) Điều trị
Rối loạn khứu giác có thể trở lại b́nh thường sau khi điều trị các nguyên nhân gây bệnh. Chẳng hạn như giải phẫu cắt bỏ thịt dư trong mũi để khai thông tắc nghẹt; dùng kháng sinh, thuốc chống dị ứng chữa viêm xoang, thuốc steroid uống hoặc xịt mũi để chữa dị ứng mũi... Nếu bị chấn thương năo, bệnh nhân có thể ngửi trở lại sau khi chấn thương đă được giải quyết ổn thoả.

Trong nhà có người bị rối loạn khứu giác, nên:

- dùng bếp điện;

- gắn ổ báo động khói;

- ghi rơ ngày thực phẩm c̣n dùng được để tránh ăn thực phẩm hư thối;

- nhắc nhở người khứu giác kém dùng keo xịt tóc, thuốc tẩy rửa, thuốc trừ sâu bọ... ở nơi thoáng khí để tránh hít hơi hoá chất mà không biết, và thương yêu, hỗ trợ người kém may mắn này.

Mạch Sống Số 55, tháng 2, 2006

Posted on Thursday, February 08 @ 14:05:42 EST by tuyethoang
 
Related Links
· More about Tuổi Hạc
· News by tuyethoang


Most read story about Tuổi Hạc:
Ba Ly Cà Phê Thôi Nhỉ

Article Rating
Average Score: 0
Votes: 0

Please take a second and vote for this article:

Excellent
Very Good
Good
Regular
Bad

Options

 Printer Friendly Printer Friendly


Associated Topics

Sức Khoẻ


 
Copyright © 2005 by MachSong, Inc.
PHP-Nuke © 2004 by Francisco Burzi
Mach Song Online.
Publisher: Nguyen Dinh Thang